Trong ngắn hạn, những bất ổn vĩ mô vẫn là một cản trở lớn cho tăng trưởng kinh tế và cải thiện môi trường kinh doanh. Trong trung và dài hạn, những vấn đề cơ bản như cấu trúc nền kinh tế, sự phát triển của khu vực doanh nghiệp tư nhân, khả năng kết hợp và điều hành chính sách, sẽ là những trở ngại làm chậm quá trình tăng trưởng của Việt Nam.

Có những ý kiến cho rằng tăng trưởng chiều rộng, dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, là giai đoạn không tránh khỏi đối với những nước mới nhập vào quỹ đạo phát triển hiện đại. Song thực tiễn không hoàn toàn như vậy: Nhật bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore đưa ra những kinh nghiệm hoàn toàn ngược lại. Những quốc gia đi sau, nếu biết học hỏi và rút kinh nghiệm trong quá trình xây dựng chiến lược phát triển, càng không nhất định phải như vậy.

Cho đến tận bây giờ, ngay cả khi những hậu qủa của cách tăng trưởng "nóng" thời gian qua đã bộc lộ rõ ràng thì, như một vị giáo sư kinh tế nước ngoài: "thật đáng buồn là vẫn chưa thấy có dấu hiệu gì chứng tỏ Việt Nam thực sự muốn leo lên những nấc thang cao hơn trên chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu và khu vực".

Trong khi đó, về phía chủ quan, mặc dù Chính phủ đã có chương trình hành động với những mục tiêu rõ ràng: ưu tiên ổn định vĩ mô và tập trung tái cấu trúc thì những tín hiệu chính sách theo nghĩa các giải pháp cụ thể để tạo lập và củng cố sự ổn định vĩ mô dường như chưa đủ mạnh. Đây chính là yếu tố cốt tử để giải quyết vấn đề tăng trưởng trong ngắn hạn.

Nhưng để có sự tăng trưởng bền vững thì nền kinh tế cần nhiều hơn thế. Sự đổi mới từ nhận thức và hành động liên quan đến mô hình tăng trưởng, đến nỗ lực tái cấu trúc nền kinh tế, đến những chiến lược dài hơi căn bản như chiến lược phát triển nguồn nhân lực, chiến lược phát triển doanh nghiệp.

Lực cản: lạm phát và cơ cấu kinh tế

Bước sang quý II/2010, áp lực lạm phát sẽ trở nên rất lớn khi nền kinh tế phải chịu tác động tiêu cực của hàng loạt vấn đề đã diễn ra trước đó. Trong đó lạm phát cao, nếu quay trở lại, có thể làm "triệt tiêu" hiệu quả và phúc lợi xã hội của tăng trưởng.

Hệ lụy do chính sách nới lỏng tài chính và "tác động kép" của các gói kích cầu đầu tư, kích cầu tiêu dùng đã được triển khai trong năm 2009 đến nay mới tác động mạnh vào việc biến động giá cả. Mặt khác, giá cả trong giai đoạn này sẽ chịu tác động dây chuyền của việc tăng giá điện, than, xăng dầu, sắt thép, cước vận chuyển... tới các ngành không trực tiếp sử dụng các sản phẩm hàng hoá đã tăng giá. Thêm vào đó, trong lúc sản xuất nội địa phụ thuộc rất lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, giá nhập khẩu đang tăng mạnh do kinh tế thế giới đang phục hồi.

Từ 1.5.2010, cán bộ công chức được nâng lương tối thiểu từ sẽ có thể là lý do để thị trường tăng giá hàng hoá. Đây cũng là áp lực lớn đối với việc kiềm chế lạm phát cao có nguy cơ quay trở lại.

Trong bối cảnh nền kinh tế đã hội nhập sâu, chúng ta đang thiếu hàng rào kỹ thuật phù hợp với thông lệ quốc tế để có khả năng ngăn chặn hàng hoá dư thừa, hàng tồn kho, hàng chất lượng thấp, hàng giả đang tràn vào thị trường nội địa. Cần có ngay giải pháp để "tiếp sức" cho yêu cầu chống lạm phát, nhập siêu mà Chính phủ đang tập trung chỉ đạo trong năm nay.

Những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của ta, nguồn đóng góp quan trọng bậc nhất vào tăng trưởng: dầu thô, than đá, quặng sắt, cát, cà phê, gạo, cao su, thủy sản hầu như chưa có thêm bao nhiêu giá trị gia tăng. Nếu kể rộng ra hơn, dệt may, giày dép xuất khẩu cũng thuộc loại sản phẩm, tuy được gọi là chế biến nhưng vẫn "thô là chính".

Những năm gần đây, cùng với sự bùng phát về số lượng khu công nghiệp, được coi là điểm tựa cho tăng trưởng, rất nhiều vấn đề xã hội nảy sinh: nông dân mất đất, ô nhiễm môi trường, tình trạng đình công, thiếu nhà ở.. Các sản phẩm của doanh nghiệp trong Khu công nghiệp là những sản phẩm mà công đoạn Việt Nam đảm nhiệm đứng ở nấc thang thấp nhất trong chuỗi giá trị gia tăng: công đoạn gia công bằng lao động kỹ năng thấp, nên năng lực cạnh tranh kém...

Đáng chú ý, tuy khu vực kinh tế nhà nước được xác định là chủ đạo nhưng mô hình này đã ngày càng bộc lộ những bất cập trong sử dụng, phân bổ nguồn lực hiệu quả và chậm cải thiện năng suất lao động.

Thời gian vừa qua, dưới áp lực mạnh của xu hướng lạm phát, nhu cầu tín dụng tăng, lãi suất bị "nén", thị trường ngoại tệ căng thẳng, v.v..., nhiều biện pháp điều tiết hành chính đã được Ngân hàng Nhà nước liên tục tung ra. Cách làm này nói chung là mang tính đối phó tình thế, không dựa trên những cân nhắc dài hạn để trước hết, lựa chọn các giải pháp kinh tế mang tính bài bản, hệ thống.

Trong kỳ họp đầu tháng 4/2010, Chính phủ đã lưu ý việc lạm dụng sử dụng văn bản hành chính để điều tiết thị trường và đề nghị rút kinh nghiệm nghiêm túc cách làm này. Tuy nhiên, để có một cách ứng xử chính sách khôn ngoan, phù hợp với đòi hỏi của thị trường - mà thị trường thường rất khôn ngoan và rất khó tính - vấn đề là các cơ quan họach định chính sách phải có tri thức kinh tế thị trường hiện đại, hệ thống và bài bản.

Thuận Hải